Temat insulinooporności poruszałam już na blogu oraz w podcaście, więc nadszedł czas na ukierunkowanie tematyki. Dzisiaj na tapet biorę insulinooporność oraz jej stosunek z ciążą – zarówno stanem przed zapłodnieniem jak i po.

Mimo omówienia IO w innych miejscach myślę że warto w kilku zdaniach streścić temat.

Insulinooporność jest zaburzeniem metabolicznym (nie chorobą), opartym na mechanizmie, w którym komórki organizmu tracą wrażliwość na insulinę – hormon odpowiedzialny za regulację poziomu glukozy we krwi. Gdy insulina próbuje poinformować je, że mogą pobierać glukozę z krwi, komórki zachowują się jakby tej insuliny nie rozumiały i dalej wysyłają sygnał do organizmu, że są głodne. Glukoza krąży w krwioobieg w efekcie czego trzustka, „sądząc, że nie ma kto jej zaanonsować komórce, produkuje coraz większe ilości insuliny. Problem pojawia się, gdy mechanizm ten przestaje być skuteczny, co może prowadzić do zaburzeń gospodarki węglowodanowej, w tym cukrzycy typu 2 oraz cukrzycy ciążowej.

IO ma również istotny wpływ na płodność – zarówno u kobiet, jak i mężczyzn. Może zaburzać owulację, dojrzewanie komórek jajowych oraz proces zagnieżdżania zarodka. Szczególnie często występuje u kobiet z zespołem policystycznych jajników (PCOS), solidnie mieszając w hormonach i utrudniając nie tylko zajście w ciążę, ale funkcjonowanie.

Ciąża a insulina

Ciąża sama w sobie jest okresem zwiększonej insulinooporności – naturalnej, fizjologicznej – jest adaptacyjnym mechanizmem dostarczania większej ilości glukozy do płodu, żeby ten mógł zdrowo się rozwijać. Jednak u kobiet, które już przed ciążą miały IO, problem ten może się nasilić, prowadząc do cukrzycy ciążowej, powikłań okołoporodowych oraz długoterminowych konsekwencji zdrowotnych dla matki i dziecka. Dlatego zaleca się, aby przed zajściem w ciążę poprawić wyniki oraz w miarę potrzeby i możliwości zredukować masę ciała do optymalnej.

Insulinooporność może negatywnie wpływać na zdolność zajścia w ciążę, poprzez zaburzenia cyklu miesiączkowego, problemy z owulacją oraz utrudnioną implantację zarodka. Nawet bez występującego jednocześnie PCOS. Dobrze zatem wiedzieć, jak to działa, że nie działa.

Jak wiele kobiet zmaga się z insulinoopornością?

Około 10-25% ludzkości boryka się z IO, z czego dominującą grupą są kobiety, szczególnie mające nadwagę, chorujące na otyłość lub PCOS. Badania wskazują, że aż 60-80% kobiet mających problem z zajściem w ciążę żyje z tym zaburzeniem. A ono może być jednym z powodów problemów.

Nie tylko z zajściem w ciążę, ale i wykształceniem cukrzycy ciążowej (5-10% ciąż ogólnie), która wiąże się z powikłaniami zdrowia nie tylko dla matki, ale i dziecka, w całym jego okresie życia.

Czy insulinooporność oznacza niepłodność?

Nie no, na szczęście nie, ale zdecydowanie może utrudniać w zajście w ciążę. Wpływa na cykl miesiączkowy, owulację i jakość komórek jajowych, ale odpowiednie działania – dieta, styl życia, leki gdy jest taka potrzeba – mogą znacząco poprawić szanse na zajście w ciążę i jej prawidłowy przebieg.

Najważniejsze jest wczesne zdiagnozowanie problemu i działanie!

Dlaczego ciąża naturalnie zwiększa insulinooporność?

Ciąża to czas ogromnych zmian metabolicznych, które mają na celu zapewnienie odpowiedniego odżywienia płodu. Aby dostarczyć rozwijającemu się dziecku wystarczającą ilość energii, organizm matki naturalnie staje się bardziej oporny na insulinę, co pozwala utrzymać wyższy poziom glukozy we krwi i przekazywać jej więcej do łożyska.

jak pisałam wyżej, wzrost insulinooporności w ciąży to naturalny mechanizm, ale u kobiet z już istniejącą insulinoopornością organizm może nie radzić sobie z tym procesem, co prowadzi do hiperglikemii i cukrzycy ciążowej.

Jak zmienia się wrażliwość na insulinę w trakcie ciąży?

No dobra, ale i kiedy w zasadzie się zmienia? Że tak powiem, wszystko dzieje się w swoim czasie. Wrażliwość na insulinę stopniowo zmniejsza się wraz z postępem ciąży, a najbardziej opornym jest trzeci trymestr.

Jak to wygląda?
✔️ I trymestr – metabolizm działa normalnie lub nawet z lekkim wzrostem wrażliwości na insulinę.
✔️ II trymestr – stopniowy spadek wrażliwości na insulinę.
✔️ III trymestr – największa insulinooporność, co zwiększa ryzyko cukrzycy ciążowej.

Jednak warto pamiętać, że ryzyko pojawiające się „dopiero” w III trymestrze dotyczy kobiet, które nie miały IO przed ciążą. W wypadku, gdy już ono jest to ryzyko pojawia się już od pierwszych tygodni! Zmiany te są związane z działaniem hormonów ciążowych, które modulują odpowiedź tkanek na insulinę.

Hormony ciążowe a insulinooporność

A o jakich hormonach mowa? Kluczowe hormony wpływające na IR w ciąży to progesteron, kortyzol, laktogen łożyskowy oraz estrogeny:
✔️ Progesteron – stabilizuje ciążę, ale może obniżać wrażliwość na insulinę.
✔️ Kortyzol – zwiększa poziom glukozy we krwi, nasilając insulinooporność.
✔️ Laktogen łożyskowy (hPL) – hamuje działanie insuliny w celu zwiększenia dostępności glukozy dla płodu.
✔️ Estrogeny – mogą zarówno wspierać, jak i osłabiać działanie insuliny, w zależności od poziomu i interakcji z innymi hormonami.

Czy IO w ciąży zawsze prowadzi do problemów?

Na szczęście nie każda kobieta z opornością na insulinę będzie miała poważne problemy w ciąży. Organizm ma pewne mechanizmy adaptacyjne, które pozwalają przystosować się do tego stanu, ale problem pojawia się, gdy trzustka nie nadąża z produkcją insuliny. Wtedy pojawia się hiperglikemia i ryzyko cukrzycy ciążowej.
Dodatkowe czynniki mające wpływ na powkłania to nadmierna masa ciała przed ciążą, niska aktywność oraz inne schorzenia, przede wszystkim PCOS. Gdy wyjściowy poziom insuliny jest zbyt wysoki, dalsze jej wzrastanie może wpływać na rozwój płodu i zwiększać ryzyko makrosomii (nadmiernej masy urodzeniowej dziecka).

Cukrzyca ciążowa a insulinooporność – zawsze idą w parze?

Też nie! Nie każda insulinooporność w ciąży prowadzi do cukrzycy ciążowej, ale każda cukrzyca ciążowa wynika z insulinooporności.

Do zapamiętania, na przyszłość:
– IO w ciąży – jest naturalnym procesem, ale może się nasilić w przypadku dodatkowych czynników ryzyka.
– Cukrzyca ciążowa – pojawia się, gdy organizm nie jest w stanie zrekompensować wzrostu oporności na insulinę i dochodzi do przewlekłej hiperglikemii.

Jak insulinooporność wpływa na układ hormonalny kobiet?

No dobra, znamy hormony, wiemy że insulina rośnie w trakcie trwania ciąży naturalnie, więc dobrze, by przed samą ciążą tego IO nie było, bo może wpłynąć na cukrzycę ciążową. Ale najpierw przecież musi dojść do zapłodnienia. A może okazać się, że insulinooporność zdecydowanie to utrudni.

Insulinooporność zaburza równowagę hormonalną, prowadząc do hiperinsulinemii, która może wpływać na funkcjonowanie osi podwzgórze-przysadka-jajnik. Nadmiar insuliny stymuluje jajniki do nadmiernej produkcji androgenów, co może zaburzać cykl menstruacyjny i prowadzić do problemów z owulacją. Dodatkowo, insulina wpływa na produkcję globuliny wiążącej hormony płciowe (SHBG), co powoduje wzrost poziomu wolnych androgenów i może przyczyniać się do nieregularnych cykli oraz problemów z płodnością.

Jak nadmiar insuliny wpływa na FSH, LH, estrogeny i progesteron?

Podwyższony poziom insuliny może prowadzić do:

• Zwiększenia LH – co zakłóca stosunek LH:FSH i powoduje zaburzenia owulacji.
• Obniżenia SHBG – co zwiększa ilość wolnych androgenów i może prowadzić do objawów hiperandrogenizmu, np. trądziku i hirsutyzmu.
• Nieprawidłowego dojrzewania pęcherzyków jajnikowych – co utrudnia owulację i zmniejsza szanse na zapłodnienie.
• Nieoptymalnego poziomu progesteronu – co może skutkować trudnościami z zagnieżdżaniem zarodka i zwiększonym ryzykiem poronienia.

PCOS a insulinooporność – dlaczego to często idzie w parze?

PCOS (zespół policystycznych jajników) jest jedną z najczęstszych przyczyn niepłodności związanej z IO. Jak wspomniałam szacuje się, że +/- 70% kobiet z PCOS ma insulinooporność, co sugeruje silny związek między tymi schorzeniami. Poza hiperandrogenizmem hiperinsulinemia może powodować powstawanie drobnych, niedojrzałych pęcherzyków w jajnikach, charakterystycznych dla PCOS.

Jak insulinooporność utrudnia implantację zarodka?

• Zmniejszona receptywność endometrium – hiperinsulinemia wpływa na receptory insuliny w endometrium, co może utrudniać proces zagnieżdżania.
• Przewlekły stan zapalny – IO często prowadzi do przewlekłego stanu zapalnego o niskim nasileniu, który negatywnie wpływa na środowisko macicy, obniżając szanse na skuteczną implantację.
• Zaburzenia metabolizmu glukozy – nieprawidłowy metabolizm glukozy w endometrium może zakłócać procesy wewnątrzkomórkowe niezbędne do skutecznego zagnieżdżenia zarodka.

Jak IO może wpływać na jakość komórek jajowych?

• Zaburzenia dojrzewania oocytów – u kobiet z insulinoopornością często dochodzi do nieprawidłowego dojrzewania pęcherzyków jajowych, co może prowadzić do braku owulacji lub powstawania niedojrzałych oocytów.
• Obniżona jakość oocytów – badania wskazują, że kobiety z PCOS i insulinoopornością mogą mieć niższą jakość komórek jajowych, co przekłada się na gorsze wskaźniki zapłodnienia i większe ryzyko poronień.
• Zaburzona funkcja mitochondriów – IO może negatywnie wpływać na funkcję mitochondriów w oocytach, co obniża ich zdolność do podziału i prawidłowego rozwoju po zapłodnieniu. Mitochondria, to elektrownie komórek, więc mają ogromne znaczenie dla ich prawidłowego funkcjonowania.

Insulinooporność a ryzyko powikłań w ciąży

Wspomniana już pobieżnie cukrzyca ciążowa, jak już wiesz, rozwija się, gdy organizm ciężarnej nie jest w stanie odpowiednio zareagować na wzrost insulinooporności w ciąży. Fizjologicznie, w drugim i trzecim trymestrze wzrasta oporność tkanek na insulinę, co ma na celu zwiększenie dostępności glukozy dla płodu. Jeśli jednak trzustka nie jest w stanie zwiększyć produkcji insuliny w wystarczającym stopniu, dochodzi do hiperglikemii i rozwoju cukrzycy – tak dla zapamiętania lepszego powtarzam.

Cukrzycę ciążową diagnozuje się między 24. a 28. tygodniem ciąży za pomocą doustnego testu obciążenia glukozą (OGTT). Test polega na oznaczeniu poziomu glukozy we krwi na czczo, a następnie 1 i 2 godziny po spożyciu 75 g glukozy. Nie bada się wtedy insuliny, ponieważ nie ma norm określających jej prawidłowy poziom w ciąży.

Cukrzyca to nie tylko podwyższona glukoza i ma swoje skutki „uboczne”. Na przykład u matki pojawia się zwiększone ryzyko nadciśnienia ciążowego i stanu przedrzucawkowego (nieprawidłowe połączenia zarodka z łożyskiem, które skutkuje nieprawidłowym rozwojem). Cukrzyca ciążowa wiąże się także ze zwiększonym ryzykiem potrzeby cesarskiego cięcia oraz zachorowania na cukrzycę typu 2 w przyszłości.

U dziecka z kolei może wystąpić makrosomia, czyli nadmierna masa ciała urodzeniowa, co może wiązać się z komplikacjami w czasie porodu. Maluch może doświadczyć także m.in. hipoglikemii poporodowej, ze względu na wykształconą u niego nadprodukcję insuliny – w odpowiedzi na podwyższony poziom glukozy we krwi matki. Cukrzyca ciążowa ma też wpływ na resztę jego życia zwiększając ryzyko choroby otyłościowej oraz cukrzycy w dorosłym życiu.

Poronienia – czy insulinooporność może zwiększać ich ryzyko?

Niestety tak, badania wskazują, że insulinooporność może zwiększać ryzyko poronień, zwłaszcza w pierwszym trymestrze. Fizjologicznie wrażliwość na insulinę powinna się zwiększyć, jednak mówimy tutaj o stanie, w którym wrażliwość komórkowa już była zaburzona. W takim wypadku hiperinsulinemia i zmiany hormonalne mogą prowadzić do nieprawidłowej równowagi hormonów płciowych (m.in. progesteronu), co może utrudniać utrzymanie ciąży. Wspomniane też już endometrium może mieć trudność z przyjęciem zarodka, a stan zapalny spowodowany insulinoopornością może prowadzić do zaburzenia ukrwienia łożyska i zakrzepicy.

Czy insulinooporność matki wpływa na metabolizm dziecka?

Znów niestety tak. Insulinooporność u matki może mieć istotny wpływ na metabolizm dziecka zarówno w okresie prenatalnym, jak i później w życiu. Wysokie poziomy glukozy i insuliny u matki mogą prowadzić do zmian w programowaniu metabolicznym płodu, które zwiększają ryzyko insulinooporności i zaburzeń metabolicznych w późniejszym życiu dziecka. Programowanie metaboliczne to bardzo ważny etap w rozwoju dziecka, i zaczyna się on jeszcze w ogóle zanim dojdzie do zapłodnienia. To w jakim stanie będzie organizm kobiety ma ogromne znaczenie dla rozwoju potomka, wiesz z dobrej mąki dobry chleb, czy jak t tam mówią. Dlatego zwykle zachęcam pacjentki z nadwagą, otyłością, IO, PCOS żeby dały sobie chociaż z pół roku na uzupełnienie niedoborów, poprawę masy ciała, wyników. Żeby jeszcze chwilkę poczekały z intensywnymi staraniami, aby dobrze się przygotować i zapewnić sobie i dziecku optymalne warunki.

Podwyższony poziom glukozy u matki powoduje nadmierny transport glukozy do płodu, co skutkuje jego własną nadprodukcją insuliny. Może to prowadzić do zwiększonego odkładania tkanki tłuszczowej i większej masy urodzeniowej. Dzieciak startuje w życie z większą ilością komórek tłuszczowych niż „powinien”. A niestety komórki tłuszczowe nie mają tendencji do „znikania”. W czasie redukcji kurczą się, ale ich nie ubywa. Toteż znacznie łatwiej później o wykształcenie nadwagi i otyłości. Stąd też efekt jojo jest zwykle silniejszy niż wyjściowa masa ciała. Bo nie dość, że jest dużo pustych magazynów po redukcji, to organizm chętnie tworzy nowe.

Podwyższona glukoza wiąże się także z większą ilością insuliny u dziecka na start m.in. z faktu wykształcenia już u malucha oporności na insulinę. Dodajmy do tego zmiany w gospodarce energii, czyli nieprawidłowe działanie mitochondriów i mamy znacznie prostszą drogę do wykształcenia zespołu metabolicznego. A on, niestety wiąże się z ryzykiem nadciśnienia, miażdżycy, cukrzycy i wszystkich tych super dolegliwości cywilizacyjnych, które zależne są od stylu życia. Dziecko już na start będzie miało „łatwiej” w zachorowaniu.

Długofalowy wpływ na zdrowie matki – czy po ciąży insulinooporność się cofa, czy raczej nasila?

To, jak zawsze w takich kwestiach, zależy. Zależy od indywidualnych czynników, ale przede wszystkim tego, jak będzie dbała o ogólne zdrowie po porodzie. Insulinooporność ciążowa może się cofnąć – jeśli damy jej możliwość, ba nawet można poprawić stan sprzed ciąży. Ważne by odpowiednio się odżywiać, dbać, na tyle na ile się oczywiście da, o sen, ruch, odpoczynek. Wiem, że to są najtrudniejsze elementy, gdy pojawia się nowy członek rodziny, ale zawsze mówię, że wykończona matka to wykończone dziecko. Życzę wszystkim przyszłym i obecnym mamom, żeby miały możliwość zadbać przede wszystkim o siebie. Zadbana mama to zadbane dziecko. A Wy, bliscy, wspierajcie mamy i dajcie im trochę odetchnąć.

Ale też, wracając do tematu, insulinooporność może się nasilić, a nawet rozwinąć w pełnoobjawową cukrzycę typu 2. Czynnikami zwiększonego ryzyka są oczywiście cukrzyca ciążowa, zbyt intensywny przyrost masy ciała w ciąży oraz  wspomniany wcześniej, tryb życia.

Diagnostyka insulinooporności a ciąża

Mamy za sobą przyczyny, zagrożenia, objawy IO znasz z podcastu, toteż czas na diagnostykę okołociążową. Insulinooporność często rozwija się stopniowo i może pozostawać niezauważona przez długi czas, dlatego diagnostyka, szczególnie u kobiet planujących ciążę lub będących w ciąży, jest naprawdę istotna. Zawsze, ale to zawsze, zachęcam do zrobienia badań kontrolnych chociaż raz na pół roku, a jak w plany wpleciona jest ciąża to bezwzględnie natychmiast i co 3 miesiące w czasie starań. A później zgodnie z zaleceniem lekarza.

Jakie badania wykonać przed zajściem w ciążę?

Osoby, które planują ciążę i mają czynniki ryzyka insulinooporności (np. PCOS, nadwagę, otyłość, cukrzycę w rodzinie, nadciśnienie), powinny wykonać zestaw badań wymieniony przeze mnie w poście o podstawowych badaniach przed wizytą u dietetyka, ze szczególnym uwzględnieniem:

• Test obciążenia glukozą (OGTT) – standardowe badanie w diagnostyce cukrzycy i insulinooporności. Polega na pomiarze glukozy na czczo oraz po 1 i 2 godzinach od spożycia roztworu glukozy (75 g). W przypadku ciąży nie bada się w tym czasie insuliny, przed ciążą, w tym badaniu, jak najbardziej należy pobrać krew także na insulinę.
• Wskaźnik HOMA-IR – określa insulinooporność na podstawie stężenia insuliny i glukozy na czczo. HOMA-IR >2,5 może sugerować insulinooporność. Także insulina dwucyfrowa, przy niskim HOMA jest sygnałem alarmowym.
• Lipidogram – insulinooporność często współwystępuje z zaburzeniami lipidowymi, takimi jak podwyższony poziom trójglicerydów i obniżony poziom HDL.

W niektórych przypadkach zaleca się także kontrolę glikemii poposiłkowej (np. za pomocą glukometru, czy sensora noszonego przez jakiś czas), aby monitorować reakcję organizmu na posiłki i unikać skoków cukru.

A kiedy badania wykonywać?

• I trymestr: u kobiet z grupy ryzyka (otyłość, PCOS, cukrzyca w rodzinie) warto już na początku ciąży oznaczyć glukozę i insulinę na czczo oraz HOMA-IR.
• 24–28 tydzień ciąży: standardowo przeprowadza się OGTT, aby wykryć cukrzycę ciążową (GDM). W przypadku kobiet z insulinoopornością wynik testu może być bardziej zaburzony.
• III trymestr: w niektórych przypadkach zaleca się ponowne badanie poziomu glukozy, zwłaszcza jeśli wystąpiły objawy hiperglikemii.

Co teraz z tą insulinoopornością zrobić?

Wiesz już że jest IO, bo nie tylko objawy ale i wyniki badań na to wskazują. To co teraz? Teraz bez paniki, wyciągamy triki magiki, aby zajście w ciążę nie było aż tak trudne, a Twój organizm był gotowy na skonstruowanie zdrowego małego człowieka i jednocześnie wspierał Cię w opiece nad sobą i nad nim.

Aby odpowiednio przygotować się do tego niezwykle ważnego wyzwania skup się na kilku aspektach i zadbaj o:

• Unormowanie poziomu insuliny – lepsza kontrola gospodarki węglowodanowej poprawia funkcjonowanie jajników.
• Redukcję masy ciała (jeśli to konieczne) – u kobiet z nadwagą i otyłością nawet niewielka redukcja (5-10% masy ciała) może poprawić płodność.
• Monitorowanie cyklu owulacyjnego – insulinooporność może powodować nieregularne cykle i zaburzenia owulacji, dlatego warto korzystać z monitorowania owulacji (np. testy owulacyjne, USG).
• Farmakoterapia – w niektórych przypadkach lekarz może zalecić metforminę, która poprawia wrażliwość na insulinę i może wspierać płodność, zwłaszcza u kobiet z PCOS. Możesz też stosować suplementy takie jak inozytol czy berberyna (nie łącz jej z lekami, szczególnie bez wiedzy lekarza!)

Insulinooporność i ciąża to temat, który warto rozumieć, zamiast się go obawiać. Czy może utrudniać zajście w ciążę? No tak, ale nie oznacza niepłodności. Czy zwiększa ryzyko powikłań? No może zwiększyć, ale odpowiednie przygotowanie i świadome dbanie o zdrowie mogą znacząco poprawić rokowania.

Najważniejsze, co możesz zrobić, to działać – zamiast czekać, aż problem sam się rozwiąże. Wczesna diagnostyka, dobrze dobrana dieta, aktywność fizyczna i – jeśli potrzeba – wsparcie farmakologiczne mogą sprawić, że insulinooporność nie stanie się przeszkodą na drodze do macierzyństwa.

Jeśli chcesz świadomie przygotować swój organizm do ciąży lub przejść przez nią w jak najlepszej formie, zapraszam do współpracy. Chętnie pomogę Ci opracować strategię, która zminimalizuje ryzyko problemów i pozwoli Ci skupić się na tym, co najważniejsze – zdrowiu Twoim i malucha.

Masz pytania albo chcesz podzielić się swoimi doświadczeniami? Daj znać w komentarzu!